‘ମହାବିଷୁବ ସଂକ୍ରାନ୍ତି’ର ମହତ୍ତ୍ବ

ଓଡ଼ିଆ ସଂସ୍କୃତି ଓ ପରମ୍ପରାରେ ‘ପଣା ସଂକ୍ରାନ୍ତି’ ବା ‘ମହାବିଷୁବ ସଂକ୍ରାନ୍ତ’ର ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓ ମହାର୍ଘ ସ୍ଥାନ ରହିଛି। ଏହା କେବଳ ଏକ ତିଥି ବା ପର୍ବ ନୁହେଁ, ବରଂ ଓଡ଼ିଆ ଜାତିର ଅସ୍ମିତା, ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଚେତନା ଏବଂ ସାମାଜିକ ସଦ୍ଭାବନାର ଏକ ମହାମିଳନ। ବସନ୍ତର ବିଦାୟ ଓ ଗ୍ରୀଷ୍ମର ପଦଧ୍ୱନି ମଧ୍ୟରେ ଯେତେବେଳେ ପ୍ରକୃତି ରୁକ୍ଷ ହେବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରେ, ସେତିକିବେଳେ ଆସେ ଓଡ଼ିଆ ନବବର୍ଷ ।
ଏହାକୁ ‘ମହାବିଷୁବ ସଂକ୍ରାନ୍ତି’ କାହିଁକି କୁହାଯାଏ, ତାହା ପଛରେ ଏକ ଗଭୀର ବୈଜ୍ଞାନିକ, ଭୌଗୋଳିକ ଓ ଜ୍ୟୋତିର୍ବିଜ୍ଞାନ ସମ୍ମତ କାରଣ ରହିଛି। ‘ବିଷୁବ’ ଶବ୍ଦର ଆକ୍ଷରିକ ଅର୍ଥ ହେଉଛି ‘ସମାନ’। ମହାକାଶ ବିଜ୍ଞାନ ଓ ଜ୍ୟୋତିଷ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ, ବର୍ଷକ ମଧ୍ୟରେ ଦୁଇଟି ସମୟ ଆସେ ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିଷୁବ ରେଖା ଉପରେ ଅବସ୍ଥାପିତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ପୃଥିବୀର ଦିନ ଓ ରାତିର ଅବଧି ସମାନ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ଦିନଟି ସେହି ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସମୟର ସୂଚନା ଦିଏ, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରକୃତିରେ ଏକ ପ୍ରକାରର ସନ୍ତୁଳନ ବା ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ସୌର ଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏହି ଦିନ ମୀନ ରାଶିରେ ନିଜର ଭ୍ରମଣ ଶେଷ କରି ମେଷ ରାଶିକୁ ସଂକ୍ରମଣ ବା ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ଏହି ସଂକ୍ରମଣ କାଳରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଗତିପଥରେ ଏକ ବଡ଼ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସୁଥିବାରୁ ଏବଂ ଏହା ଓଡ଼ିଆ ନୂତନ ସୌର ବର୍ଷର ପ୍ରାରମ୍ଭ ହେଉଥିବାରୁ ଏହାକୁ ‘ମହାବିଷୁବ’ ବା ମହାନ ବିଷୁବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ସମୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିଜର ପ୍ରଖରତା ବୃଦ୍ଧି କରନ୍ତି, ଯାହାଫଳରେ ବସନ୍ତର କୋମଳତା ବିଦାୟ ନିଏ ଏବଂ ଗ୍ରୀଷ୍ମର ପ୍ରଭାବ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଏହି ‘ବିଷୁବ’ ବା ସମାନତା ମଣିଷକୁ ‘ସମତ୍ୱ’ ଭାବର ଶିକ୍ଷା ଦିଏ। ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏହି ଦିନ ଧରାପୃଷ୍ଠକୁ ସମାନ ଭାବରେ ଆଲୋକ ଓ ସମୟ ବଣ୍ଟନ କରନ୍ତି, ସେହିପରି ମଣିଷ ନିଜ ଜୀବନର ସମସ୍ତ ପରିସ୍ଥିତିକୁ ସମଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ ବୋଲି ଏହି ତିଥି ଆମକୁ ପ୍ରେରଣା ଦିଏ। ଏହି ମହାନ ମହାକାଶୀୟ ଘଟଣା ଓ ଜୈବିକ ପରିବର୍ତ୍ତନର ସମନ୍ୱୟକୁ ସମ୍ମାନ ଜଣାଇ ଓଡ଼ିଆ ପରମ୍ପରାରେ ଏହାକୁ ବର୍ଷର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ପ୍ରଥମ ସଂକ୍ରାନ୍ତି ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଛି, ଯାହା ଆମର ପୂର୍ବପୁରୁଷମାନଙ୍କର ଗଭୀର ଜ୍ୟୋତିର୍ବିଜ୍ଞାନ ଜ୍ଞାନର ଏକ ଅନନ୍ୟ ପରିଚୟ ପ୍ରଦାନ କରେ।

ଏହି ପବିତ୍ର ପର୍ବର ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ହୃଦୟସ୍ପର୍ଶୀ ପରମ୍ପରା ହେଉଛି ‘ବସୁନ୍ଧରା ଠେକି’ ବା ‘ଠେକିବସା’ ପ୍ରଥା। ଏହା ପ୍ରକୃତି ଉପାସନାର ଏକ ଜୀବନ୍ତ ଉଦାହରଣ। ଗ୍ରୀଷ୍ମର ପ୍ରଖର ତାପରେ ଯେତେବେଳେ ଧରିତ୍ରୀ ମାତା ତୃଷାର୍ତ୍ତ ହୋଇପଡ଼ନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କୁ ଶୀତଳତା ପ୍ରଦାନ କରିବା ପାଇଁ ଓଡ଼ିଆ ଘରର ଅଗଣାରେ ଥିବା ତୁଳସୀ ଚଉରା ମୂଳରେ ଏକ ଛୋଟ ମାଟି ଥେକି ବା ମାଠିଆ ସ୍ଥାପନ କରାଯାଏ। ଏହି ଠେକିର ନିମ୍ନ ଭାଗରେ ଏକ ଛୋଟ କଣା କରାଯାଇ ସେଥିରେ କୁଶ ଖଞ୍ଜାଯାଇଥାଏ, ଯେପରି ସେଥିରୁ ପାଣି ଟୋପା ଟୋପା ହୋଇ ତୁଳସୀ ଗଛର ମୂଳରେ ପଡ଼ିବ।
ବୈଜ୍ଞାନିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଦେଖିଲେ, ଏହା ଜଳ ସଂରକ୍ଷଣ ଓ ବୃକ୍ଷରୋପଣ ପ୍ରତି ଆମର ପ୍ରାଚୀନ ପ୍ରତିବଦ୍ଧତାକୁ ଦର୍ଶାଏ। କିନ୍ତୁ ଏହାର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଓ ପ୍ରାକୃତିକ ମହତ୍ତ୍ୱ ବହୁତ ଗଭୀର। ତୁଳସୀ ହେଉଛନ୍ତି ବିଷ୍ଣୁପ୍ରିୟା ଏବଂ ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତିରେ ଜୀବନ୍ତ ପ୍ରକୃତିର ପ୍ରତୀକ। ତୁଳସୀ ଚଉରା ଉପରେ ଥେକି ବାନ୍ଧିବା ମାନେ ହେଉଛି ସମଗ୍ର ଜୀବଜଗତ ଓ ଉଦ୍ଭିଦ ଜଗତକୁ ଜୀବନଦାନ ଦେବାର ଏକ ସାଙ୍କେତିକ ପ୍ରୟାସ। ଠେକିରୁ ପଡ଼ୁଥିବା ପ୍ରତିଟି ଜଳବିନ୍ଦୁ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ନିରନ୍ତର ସେବାର ଶିକ୍ଷା ଦିଏ।
ଏହି ‘ଠେକିବସା’ କେବଳ ତୁଳସୀ ଗଛ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ଦ୍ୱାରା ଆମେ ବସୁନ୍ଧରା ବା ପୃଥିବୀ ମାତାଙ୍କୁ ଶୀତଳ ରଖିବାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିଥାଉ। ପୂର୍ବପୁରୁଷମାନେ ଏହି ପ୍ରଥା ମାଧ୍ୟମରେ ଆମକୁ ଶିଖାଇଛନ୍ତି ଯେ, ଯଦି ପ୍ରକୃତି ସୁରକ୍ଷିତ ରହିବ, ତେବେ ହିଁ ମାନବ ସମାଜ ସୁରକ୍ଷିତ ରହିବ। ଖରା ଦିନେ ଯେତେବେଳେ ନଦୀ-ନାଳ ଶୁଖିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଜଳର ମହତ୍ତ୍ୱ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଏହା ଏକ ପାରମ୍ପରିକ ପାଠଶାଳା ସଦୃଶ।
ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ପଣା ସଂକ୍ରାନ୍ତି ଏକ ବିଶେଷ ଦିନ, କାରଣ ଏହି ଦିନ ମହାବୀର ହନୁମାନଙ୍କ ଜନ୍ମୋତ୍ସବ ପାଳିତ ହୁଏ। ହନୁମାନ ହେଉଛନ୍ତି ଶକ୍ତି, ସେବା ଓ ଭକ୍ତିର ଚରମ ନିଦର୍ଶନ। ଓଡ଼ିଶାର ଗାଁଠୁ ସହର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସବୁଠି ହନୁମାନ ଚାଳିଶା ଓ ସୁନ୍ଦରାକାଣ୍ଡ ପାଠ କରାଯାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରଖର କିରଣରୁ ରକ୍ଷା ପାଇବା ପାଇଁ ଯେପରି ଶାରୀରିକ ଶକ୍ତି ଦରକାର, ଜୀବନର ସଂଘର୍ଷରେ ବିଜୟୀ ହେବା ପାଇଁ ସେହିପରି ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ବଳ ଦରକାର। ହନୁମାନଙ୍କ ପୂଜା ଆମକୁ ସେହି ମାନସିକ ଶକ୍ତି ପ୍ରଦାନ କରିଥାଏ।
ଏହାସହ ଓଡ଼ିଶାର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରେ ଏହି ସମୟରେ ‘ଦଣ୍ଡନାଚ’ର ସମାପ୍ତି ଘଟେ। ଭକ୍ତମାନେ ଶରୀରକୁ କଷ୍ଟ ଦେଇ, ନିଆଁରେ ଚାଲି ଏବଂ ଧୂଳିଦଣ୍ଡ କରି ନିଜର ଆରାଧ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରନ୍ତି। ଏହା ପ୍ରମାଣ କରେ ଯେ, ଓଡ଼ିଆ ଜାତି କେବଳ କୋମଳ ନୁହେଁ, ବରଂ ଆବଶ୍ୟକ ପଡ଼ିଲେ କଠୋର ତପସ୍ୟା କରିବାର କ୍ଷମତା ମଧ୍ୟ ରଖେ। ଏହି ସାଂସ୍କୃତିକ ପର୍ବ ମାଧ୍ୟମରେ ସମାଜରେ ଶୃଙ୍ଖଳା ଓ ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସ ଦୃଢ଼ୀଭୂତ ହୋଇଥାଏ।

ପଣା ସଂକ୍ରାନ୍ତିର ନାମକରଣ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଥିବା ‘ପଣା’ ଓଡ଼ିଆ ଖାଦ୍ୟ ସଂସ୍କୃତିର ଏକ ଅମୃତମୟ ପାନୀୟ। ବେଲ, ଛେନା, କଦଳୀ, ସେଓ, ନଡ଼ିଆ କୋରା, ମିଶ୍ରି, ଗୋଲମରିଚ ଏବଂ ଦହି ମିଶ୍ରିତ ବେଲ ପଣା ଏହି ଦିନ ପ୍ରଭୁ ଜଗନ୍ନାଥ ଓ ସମସ୍ତ ଦେବାଦେବୀଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ। ଏହି ପଣା କେବଳ ଏକ ଭୋଗ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁ ପାଇଁ ଏକ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଔଷଧ। ବେଲ ପେଟକୁ ଥଣ୍ଡା ରଖେ ଏବଂ ରୋଗ ପ୍ରତିରୋଧକ ଶକ୍ତି ବୃଦ୍ଧି କରେ। ଓଡ଼ିଆ ଘରର ଏହି ପାରମ୍ପରିକ ଜ୍ଞାନ ଆଜିର ଯୁଗରେ ମଧ୍ୟ ସେତିକି ପ୍ରାସଙ୍ଗିକ। ଖାଲି ସେତିକି ନୁହେଁ, ଏହି ଦିନ ଛତୁଆ ଓ ଦହିର ମଧ୍ୟ ବିଶେଷ ବ୍ୟବହାର ହୋଇଥାଏ। ‘ପଣା’ ବାଣ୍ଟିବା ମାଧ୍ୟମରେ ସମାଜରେ ଭ୍ରାତୃଭାବ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥାଏ। ଅତିଥିମାନଙ୍କୁ ପଣା ଗ୍ଲାସେ ଦେଇ ଆପ୍ୟାୟିତ କରିବା ଓଡ଼ିଆ ଅତିଥି ସତ୍କାରର ଏକ ସୁନ୍ଦର ପରମ୍ପରା।

ସାମାଜିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଏହି ପର୍ବଟି ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏହା ସମାଜର ପ୍ରତିଟି ବର୍ଗକୁ ଏକାଠି କରିଥାଏ। ମନ୍ଦିରମାନଙ୍କରେ ନୂତନ ପଞ୍ଜିକା ପୂଜା ହେବା ସହ ପଣ୍ଡିତମାନେ ବର୍ଷସାରାର ଶୁଭାଶୁଭ ଫଳ ପାଠ କରନ୍ତି। ଗାଁର ସାଧାରଣ ଲୋକମାନେ ଏକାଠି ବସି ଏହାକୁ ଶୁଣନ୍ତି, ଯାହା ଗୋଷ୍ଠୀଗତ ସହଭାଗିତାକୁ ବଢ଼ାଇଥାଏ। କୃଷିପ୍ରଧାନ ଓଡ଼ିଶାରେ କୃଷକମାନେ ଏହି ଦିନଠାରୁ ନୂତନ ଚାଷ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଯୋଜନା ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି। ପ୍ରକୃତି, ପରମ୍ପରା ଓ ପରିବାର – ଏହି ତିନୋଟିର ସଙ୍ଗମ ଏହି ପର୍ବରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ଘରର ମହିଳାମାନେ ସକାଳୁ ଉଠି ଅଗଣା ଲିପାପୋଛା କରି ଝୋଟି ପକାଇବାଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ପଣା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସବୁଥିରେ ଏକ ପାରିବାରିକ ସଂହତି ଥାଏ।

ପଣା ସଂକ୍ରାନ୍ତି ବା ବିଷୁବ ସଂକ୍ରାନ୍ତିର ଅନ୍ୟ ଏକ ଦିଗ ହେଉଛି ‘ବିଷୁବ ମିଳନ’। ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟ ଓ ସଂସ୍କୃତିର ପ୍ରସାର ପାଇଁ ଏହି ଦିନ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ସାହିତ୍ୟିକ ଆସର ଜମେ। କବିତା ପାଠ, ଆଲୋଚନା ଚକ୍ର ଏବଂ ସାଂସ୍କୃତିକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ମାଧ୍ୟମରେ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାର ଗୌରବ ଗାନ କରାଯାଏ। ଏହା ଆମ ଭାଷା ପ୍ରତି ଆମର ମମତା ଓ ଆନ୍ତରିକତାକୁ ପ୍ରତିପାଦିତ କରେ। ଆଜିର ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ପ୍ରଭାବିତ ସମାଜରେ ଯେତେବେଳେ ଆମେ ନିଜର ମୂଳ ପରମ୍ପରାକୁ ଭୁଲିଯାଉଛୁ, ସେତେବେଳେ ପଣା ସଂକ୍ରାନ୍ତି ଆମକୁ ନିଜ ମାଟି ଓ ଜାତି କଥା ମନେ ପକାଇ ଦିଏ।
ପ୍ରାୟ ପ୍ରତିବର୍ଷ ଏପ୍ରିଲ ୧୪ ତାରିଖରେ ଓଡ଼ିଆ ନବବର୍ଷ ବା ପଣା ସଂକ୍ରାନ୍ତି ପାଳନ ହେଉଥିବା ବେଳେ ଏହି ଦିନଟିରେ ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ପ୍ରଣେତା ତଥା ମହାନ ସମାଜ ସଂସ୍କାରକ ଡକ୍ଟର ଭୀମରାଓ ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କ ଜନ୍ମ ଜୟନ୍ତୀ ମଧ୍ୟ ପାଳିତ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ଦୁଇଟି ମହାନ ପର୍ବର ଏକକାଳୀନ ଆଗମନ ସମାଜରେ ‘ସମାନତା’ର ଏକ ବଳିଷ୍ଠ ବାର୍ତ୍ତା ପ୍ରଦାନ କରେ। ଯେପରି ମହାବିଷୁବ ସଂକ୍ରାନ୍ତି ଦିନ ଓ ରାତିକୁ ସମାନ କରି ପ୍ରକୃତିରେ ଏକ ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରେ, ସେହିପରି ବାବାସାହେବ ଆମ୍ବେଦକର ସମାଜରୁ ଜାତିଗତ ଭେଦଭାବ ଓ ଅସମାନତା ଦୂର କରି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମାନ ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟ ଓ ଅଧିକାର ଦେବାର ସଂକଳ୍ପ ନେଇଥିଲେ।
ପଣା ସଂକ୍ରାନ୍ତି ହେଉଛି ଏକତା ଓ ସହନଶୀଳତାର ପର୍ବ। ଠେକିରୁ ପଡ଼ୁଥିବା ସେହି ଧୀର ଜଳବିନ୍ଦୁ ଆମକୁ ଶିଖାଏ ଯେ, ଜୀବନରେ ଯେତେ ବି ପ୍ରତିକୂଳ ପରିସ୍ଥିତି ବା ଗ୍ରୀଷ୍ମର ପ୍ରକୋପ ଆସୁ ନା କାହିଁକି, ଯଦି ଆମ ପାଖରେ ସେବାର ମନୋଭାବ ଓ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ରହିଛି, ତେବେ ଆମେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ଶୀତଳତା ପ୍ରଦାନ କରିପାରିବା। ପ୍ରକୃତି ଉପାସନା ହିଁ ପ୍ରକୃତରେ ଈଶ୍ୱର ଉପାସନା। ପରିବେଶକୁ ଭଲପାଇବା ଏବଂ ଗଛଲତାଙ୍କର ଯତ୍ନ ନେବା ଯେଉଁ ଜାତିର ପରମ୍ପରା, ସେହି ଜାତି କେବେ ବି ବିଲୁପ୍ତ ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ। ଓଡ଼ିଆ ନବବର୍ଷର ଏହି ଅର୍ଘ୍ୟ ଆମ ଜୀବନକୁ ସୁଖମୟ, ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାମୟ କରିବା ପାଇଁ ଏକ ପବିତ୍ର ବାର୍ତ୍ତା ବହନ କରେ। ଏହା କେବଳ ଏକ କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର ବଦଳିବା ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ହେଉଛି ବିଚାର ବଦଳିବା ଓ ପ୍ରକୃତି ସହ ନିଜକୁ ଯୋଡ଼ିବାର ଏକ ମହାନ୍ ଅବସର।